Karagöz ve Hacivat, taklide ve karşılıklı konuşmaya dayanan, iki boyutlu tasvirlerle bir perdede oynatılan geleneksel Türk gölge oyunları‘nın başlıca türüdür. Oyunun baş karakterleri Karagöz ve Hacivat, Osmanlı dönemi halkının günlük yaşamını, zıt karakterlerin etkileşimi üzerinden mizahi bir şekilde yansıtır. Bu iki karakterin gerçek kişiler olup olmadığı kesin olarak bilinmemektedir; çoğu bilgi rivayete dayanır. Rivayete göre, Hacivat (Hacı İvaz Ağa) ve Karagöz, 14. yüzyılın ortalarında Bursa’daki Ulucami inşaatında çalışan iki işçidir. Çalışmayı engellemeleri nedeniyle idam edilmişlerdir. Onların ölümlerine üzülen Şeyh Küşteri, ölümlerinin ardından kuklalarını yaparak perde arkasında sahnelemeye başlamış ve Karagöz-Hacivat oyunları halk arasında tanınır hâle gelmiştir. Osmanlı sarayında ilk belgelenmiş gösteri ise 16. yüzyılda I. Sultan Selim  için Mısır’da sahnelenmiştir. 17. yüzyıl yazarı Evliya Çelebi, Karagöz oyunlarının Osmanlı sarayında I. Bayezid döneminden itibaren sahnelendiğini belirtmiştir. Yirminci yüzyıla kadar, oyunlar özellikle Ramazan eğlencesi olarak popüler olmuş, Tanzimat dönemi reformlarına kadar hiciv ve müstehcenlik özgürlüğü ile dikkat çekmiştir.

Karakterler

Karagöz

Okuma yazma bilmeyen ama zekî, dobra ve halkı temsil eden karakter. Söylenenleri yanlış anlar, komik diyaloglar ve olaylar çıkarır. Geçici işlerle uğraşır, çoğu oyunda işsizdir. Kaba mizah ve alt beden temsili (yemek, küfretme, dışkılama) ile halkın gündelik yaşamını yansıtır.

Hacivat

Az da olsa eğitim görmüş, Arapça ve Farsça kelimeler kullanan, incelikli ve ölçülü karakter. Karagöz’ü düzeltmeye çalışır, üst sınıf ve bilgili kişileri temsil eder. Oyunlarda çoğunlukla Karagöz üzerinden mizahi denge sağlar.

Yardımcı Karakterler
Oyunlarda Karagöz ve Hacivat’a eşlik eden diğer karakterler: Zenne (kadın), Himmet Ağa, Tuzsuz Deli Bekir (sarhoş), Arap, Acem (zengin), Kayserili (pastırmacı), Zeybek gibi tiplemeler.

Karagöz Geleneği’nin Devamı

Karagöz gölge oyunu geleneği, usta-çırak ilişkisi içinde yüzyıllarca devam etmiş ve günümüze kadar gelmiştir. Ancak genellikle “Ramazan ve çocuk eğlencesi” olarak görülmesi nedeniyle değeri tam anlaşılmamıştır. Bu sanatın gelişebilmesi için Hayali ustaların yetiştirilmesi gerekir. Günümüzde az sayıda da olsa bu ustalar sayesinde Karagöz oyunları yaşatılmaktadır.

Karagöz ve Hacivat Kuklası Nasıl Yapılır?

Tasvirler dana, öküz, inek ve at derisinden yapılır. En uygunu deve derisidir. Deri tuzlanmadan su dolu bir kaba konur ve birkaç gün sonra tüyleri dökülür. Deri kurutulduktan sonra çini mürekkepleri ile boyanır. Tasvirler önce kağıda çizilir, sonra deri üzerine aktarılır ve makasla kesilir. Alternatif olarak mukavva, asetat veya röntgen filmleri de kullanılabilir.

Oyun Yapısı

Karagöz oyunları dört bölümden oluşur: Mukaddime (giriş), Muhavere (Karagöz ve Hacivat’ın diyalogu), Fasil (ana olay örgüsü) ve Bitiş (tartışma ve son). Oyun sırasında bir hayalî, kuklaları canlandırırken çırak (sandıkkâr) ve yardak ona yardımcı olur. Müzik eşliğinde sahne kurulur ve gösteri başlar.

Genel Bakış

Oyunların ana teması, iki ana karakter arasındaki zıt etkileşimdir. Karagöz, okuma yazma bilmeyen ama dürüst halkı temsil ederken, Hacivat eğitimli sınıfa mensuptur, Osmanlı Türkçesi konuşur ve şiirsel dil kullanır. Karagöz Türk köylüleri arasında daha popülerdir, Hacivat ise daha sağduyuludur. Karagöz’ün doğuştan gelen zekâsı, Hacivat’ın üstün eğitimini alt etse de, çoğu planı başarısız olur. Hacivat Karagöz’ü düzeltmeye çalışır, ama pek ilerleme kaydedemez.

Diğer Karakterler ve Çeşitlilik

Oyunlarda Tuzsuz Deli Bekir, Uzun Efe, Kanbur Tiryaki, Altı Kariş Beberuhi, Denyo, Civan, Nigâr gibi karakterler vardır. Ayrıca, Türkçe bilmeyen Araplar, siyahi hizmetçi kadınlar, Çerkes hizmetçi kızlar, Arnavut güvenlik görevlileri, Yunan doktorlar, Ermeni uşaklar, Yahudi kuyumcular, Laz kayıkçılar ve İranlılar gibi farklı etnik tiplemeler de bulunur.

Yunan Versiyonu

Yunanistan’da Karagöz “Karagiozis”, Hacivat “Hatziavatis” olarak bilinir. Paşa, Vezir’in kızı, Barba-Giorgos, Morfonios, Velingekas, Stavrakas, Zante’li Nionios, Giritli Manousos, Yahudi Süleyman gibi karakterler eklenmiştir. Karagöz’ün karısı Ağlaia ve üç oğlu Kollitiri, Svouras, Birikokos gibi yenilikler de oyuna dahil edilmiştir.

Karagöz ve Hacivat’taki Yardımcı Karakterler

Karagöz oyunları dört bölümden oluşur: Mukaddime (giriş), Muhavere (Karagöz ve Hacivat’ın diyalogu), Fasil (ana olay örgüsü) ve Bitiş (son). Hayalî, kuklaları canlandırır; çırak (sandıkkâr) ve yardak ona yardımcı olur. Müzik eşliğinde sahne kurulur ve gösteri başlar. Tek bir hayalî, tüm karakterleri taklit ederek oyunu yönetir.